Vừa rồi, trên cộng đồng, tôi lại vừa thấy có bạn hỏi: "Em cần tư vấn sét up hợp đồng lao động khoán theo sản phẩm, quy chế. Anh chị nào nhận được thì để lại thông tin em sẽ liên hệ ạ". Và đồng thời, trong nhiều trao đổi liên quan đến hợp đồng không đóng BHXH, tôi cũng thấy vẫn có anh chị tư vấn nên dùng hợp đồng khóan, hợp đồng cộng tác viên. Vì thế tôi đoán có nhiều anh chị chưa cập nhật thông tin.

Do nhiều người chưa cập nhật nên tôi tiếp tục biên bài này để chia sẻ về rủi ro khi kí hợp đồng khoán, cộng tác viên.

1. Đầu tiên, quay trở về với yêu cầu "setup hợp đồng lao động khoán theo sản phẩm". Chúng ta làm theo bài hướng dẫn này: "Giấy tờ cần có khi làm hợp đồng dịch vụ, thuê khoán". Tóm tắt nội dung trong bài:

Hợp đồng CTV hoặc HĐ khoán sẽ phải đảm bảo đủ 4 điều kiện sau thì sẽ tránh được việc NLĐ phải tham gia BHXH:
DK1: Chi phí dịch vụ được trích từ chi phí sản xuất
DK2: Công ty không được quản lý, điều hành người/cá nhân thực hiện hoạt động dịch vụ
DK3: Các "dịch vụ" được mô trả trong Hợp đồng cần phải là những dịch vụ do Bên nhận khoán độc lập thực hiện và bàn giao kết quả cho Công ty.
DK4: Mẫu Hợp đồng và các văn bản kèm theo được ký giữa Công ty và người/cá nhân cộng tác phải theo đúng quy định của Luật dân sự, không áp dụng Luật Lao động.

Khoản chi phí nêu trên được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp thì phải đáp ứng các quy định tại Điều 4 Thông tư số 96/2015/TT-BTC và có các chứng từ cụ thể:
+ Hợp đồng giao khoán;
+ Biên bản thanh lý hợp đồng;
+ Căn cước công dân của người lao động;
+ Biên bản nghiệm thu sản lượng hoặc biên bản xác nhận công việc hoàn thành;
+ Bảng chấm công;
+ Bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ mua vào theo mẫu số 01/TNDN;
+ Chứng từ chi tiền;
+ Chứng từ khấu trừ thuế TNCN.

Thuế TP Đà Nẵng quy định về hồ sơ chứng từ khi công ty ký hợp đồng giao khoán với cá nhân không có đăng ký kinh doanh gồm:
- Hợp đồng giao khoán
- Biên bản thanh lý hợp đồng
- CCCD của NLĐ
- Biên bản nghiệm thu sản lượng hoặc biên bản xác nhận công việc hoàn thành
- Bảng chấm công
- Chứng từ thanh toán theo quy định
- Chứng từ khấu trừ thuế TNCN và các hồ sơ khác ... (nếu có)

Như vậy, thuế vẫn chấp nhận hợp đồng khoán và cộng tác viên nếu nó tuân theo quy định ở trên.

Từ đó, chúng ta có thể suy ra rủi ro đầu tiên: Thuế có thể sẽ không chấp nhận các chi phí liên quan đến cộng tác viên, khoán nếu không đủ giấy tờ và đóng thuế đầy đủ. Rủi ro này rất hay xảy ra khi đại diện công ty (là kế toán hoặc nhân sự) có tính thương người, không chặt chẽ. Các bạn này sẽ thường không thu và đóng thuế ngay tại nguồn. Họ vin vào 1 số quy định của thuế để cho các CTV làm cam kết (không có nguồn thu và thu nhập nhỏ hơn mức phải chịu thuế thu nhập cá nhân). Vấn đề thường hay đi liền với nhau. Công ty đã không trích thuế thì thường hay quên luôn cả cho người lao động kí cam kết và lưu hồ sơ chứng minh (có thể bị thất lạc). Ví dụ rủi ro này trong thực tế được ghi trong bài: "Không lưu trữ hồ sơ nhân viên, không trích thuế 10% thì bị gì?"

Thực ra nhà nước sẽ hoàn thuế nếu cá nhân có thu nhập nhỏ hơn mức chịu thuế. Do đó việc an toàn nhất nên là trích thuế luôn tại nguồn và cung cấp chứng từ cho các cộng tác viên tự đi hoàn thuế.

2. Thứ hai, từ 2025, BHXH cứ dựa vào hợp đồng liên quan đế con người (như hợp đồng CTV, khoán) là quy về hợp đồng lao động trọn hoặc không trọn thời gian. Đây là điểm mới nhất cần cập nhật vào thời điểm cuối 2026.

Thuế sẽ kiểm tra và so sánh số người quyết toán thuế thu nhập cá nhân và số ng đóng BHXH. Nếu thấy lệch, thuế gửi thông tin cho cơ quan BHXH. Sau đó BHXH yêu cầu giải trình. Trước đây, công ty giải trình: Đây là hợp đồng dịch vụ, không trả lương trên bảng lương, có nghiệm thu, tính thuế 10% >> hợp lý. Nhưng giờ BHXH (như mình được biết ở Hà Nội, các cơ quan BHXH đang quy hết các loại hợp đồng nếu không phải: Thử việc, hợp đồng lao động trọn thời gian, hợp đồng học nghề thì sẽ là hợp đồng không trọn thời gian) không đồng ý và coi đó là hợp đồng lao động không trọn thời gian và yêu cầu đóng BHXH nếu có thu nhập >mức cơ sở.

Như vậy rủi ro thứ 2 chúng ta có thể hiểu là khi ký hợp đồng CTV và khoán là bị BHXH thanh tra và yêu cầu chuyển lại về hợp đồng lao động. Như tình huống: "Em là nhân sự mới vào nghề, hiện đang rà soát hồ sơ lao động để chuẩn bị cho đợt thanh tra BHXH sắp tới. Em mong được các anh/chị có kinh nghiệm tư vấn giúp em một trường hợp thực tế ạ.
Trong năm 2025, bên em có một số lao động chưa tham gia BHXH. Em có tìm hiểu và thấy một số tài liệu đề cập đến việc hợp đồng thời vụ có mức lương tháng thấp hơn mức lương tối thiểu vùng thì không thuộc diện đóng BHXH (theo nội dung em đính kèm) (bên em là vùng II).
Tuy nhiên, em chưa xác định được cách hiểu này có chính xác và còn phù hợp với quy định pháp luật trong năm 2025 hay không.
Nhờ các anh/chị tư vấn giúp em:
- Trường hợp người lao động theo hợp đồng thời vụ nhận lương hằng tháng thấp hơn mức lương tối thiểu vùng có được miễn tham gia BHXH bắt buộc không?
- Nếu không thì có hướng xử lý hồ sơ như thế nào cho hợp lệ không ạ ?
Mong các anh/chị hướng dẫn giúp em ạ"

Xem chi tiết hướng dẫn cách xử lý tình huống tại bài: "Cách kí loại hợp đồng gì liên quan đến con người để không đóng BHXH 2026?". Lúc này muốn đúng luật với các trường hợp kiểu cộng tác viên và không muốn đóng BHXH thì chỉ có rà soát và đổi thành các loại hợp đồng (từ 2025 trở đi):
- Học nghề 3 tháng, thuế tncn 10%.
- Thử việc 2 tháng.
- Hợp đồng lao động:
+ Hợp đồng lao động < 1 tháng.
+ Hợp đồng lao động có 14 ngày nghỉ không lương.
+ Hợp đồng lao động cá nhân đại diện tổ đội (tạm gọi là gửi thu nhập. Cá nhân đại diện kí hợp đồng thì vẫn phải đóng BHXH).
+ Hợp đồng lao động không trọn thời gian có thực thu nhập nhỏ hơn < mức cơ sở
+ Hợp đồng lao động thứ 2. Nếu đã kí hợp đồng lao động chỗ khác và đóng BHXH ở đó thì hợp đồng 2 không phải đóng (nhưng vẫn phải đóng 1 số loại BH khác).
- Hợp đồng dịch vụ với hộ kinh doanh (Cá nhân đăng kí hộ kinh doanh rồi cung cấp dịch vụ. Với phương án này thì công ty thuê dịch vụ không phải đóng BHXH nhưng chủ hộ vẫn phải tự đóng).

3. Cuối cùng, ở mục 2 tôi có khuyên rằng có thể dùng hợp đồng dịch vụ với hộ kinh doanh, kiểu như kí hợp đồng với thầu phụ. Những tưởng ngon rồi nhưng mới đây tôi đọc được một bản án nóng hổi: Bản án lao động 01/2026 LD – ST ngay 24/7/2026 tại tòa án nhân dân khu vực 5 - Ninh Bình. Nội dung bản án đại khái như sau:

* Bối cảnh: Công ty M2 là nhà thầu phụ thi công hạng mục sơn chống cháy cho một dự án nhà xưởng lớn. Để triển khai, công ty lập "Hợp đồng giao khoán" với ông Q (tổ trưởng) để ông Q tự tìm thợ, tự chịu trách nhiệm về an toàn và thiết bị.
Sự cố: Xe nâng người gặp sự cố lật lồng xe, một lao động ngã từ độ cao 14m xuống đất và tử vong. Nạn nhân không được trang bị dây đai an toàn và chưa từng được huấn luyện an toàn lao động.
Phản ứng của DN: Đề nghị gia đình "thương lượng tình cảm", không báo công an, không lập biên bản khai báo tai nạn lao động.
Khi bị khởi kiện, doanh nghiệp trưng ra Hợp đồng giao khoán và khẳng định: “Chúng tôi không biết công nhân đó là ai, không ký hợp đồng lao động, trách nhiệm thuộc về ông Q”. Thậm chí phía ông Q khai nhận hợp đồng này được công ty yêu cầu ký lùi ngày sau khi tai nạn đã xảy ra.

* Phán Quyết Của Tòa Án:
HĐXX bác bỏ toàn bộ lập luận chối bỏ trách nhiệm của DN dựa trên các căn cứ chính:
Hợp đồng giao khoán vô hiệu về chủ thể: Ông Q chỉ là cá nhân, NLĐ bình thường, không phải pháp nhân và không có giấy phép hoạt động dịch vụ cho thuê/cung ứng nhân lực. Việc công ty ký hợp đồng giao toàn bộ nghĩa vụ an toàn, tuyển dụng cho một cá nhân không đủ điều kiện pháp lý là vô hiệu theo Điều 117 và Điều 408 Bộ luật Dân sự.
Xác định quan hệ lao động theo bản chất: Tiền công do công ty chi trả, bảo hiểm tai nạn do công ty bỏ tiền mặt ra mua cho nhóm công nhân, công việc diễn ra trên công trường do công ty thi công. Dù không ký HĐLĐ bằng văn bản, Tòa án vẫn xác định Công ty M2 chính là NSDLĐ thực tế.

Từ đó tòa phán: Chịu 100% lỗi do vi phạm an toàn lao động: DN không tổ chức huấn luyện an toàn vệ sinh lao động, không kiểm soát rủi ro xe nâng. Nạn nhân chưa được huấn luyện nên không nhận thức hết nguy hiểm và được xác định không có lỗi.
=>Tòa án buộc DN bồi thường tổng cộng 600 triệu đồng, gồm:
- 468 triệu đồng tiền bồi thường tương đương 30 tháng lương;
- 32 triệu đồng chi phí mai táng;
- 100 triệu đồng tiền bảo hiểm tai nạn lao động.
Sau khi đối trừ 240 triệu đồng đã hỗ trợ gia đình nạn nhân, DN còn phải trả 360 triệu đồng tiền bồi thường và 97,47 triệu đồng tiền lãi chậm trả, tổng cộng 457,47 triệu đồng, chưa kể án phí.

Nguồn tổng hợp bản án: Sưu tầm từ chị Nguyễn Huyền.

Xem chi tiết bản án tại đây: Ban an 012026 LD - ST ngay 2472026 hop dong khoan CTV.pdf

Bạn có thấy rủi ro thứ 3 khi kí hợp đồng cộng tác viên nếu không phải hộ kinh doanh (có đăng kí): Đọc kĩ bản án, do không được xem hợp đồng thực, chúng ta lần theo bản án:

"Hợp đồng giao khoản số: 0101/HĐGK-2022/QUYẾT-MLS với ông Đào Sỹ Q về việc Công ty Cổ phần M2 giao cho ông Q thực hiện thi công hoàn thiện hạng mục S chống chảy và sơn phủ hệ 45, 60, 90, 120 phút cột, kéo và ống gió tại công trình thi công Nhà máy sản xuất bao bì chất lượng cao C1 theo quy trình của nhà cung cấp. Theo đó, ông Q có nghĩa vụ cung ứng nhân lực thi công và chịu hoàn toàn trách nhiệm về công tác an toàn lao động, vệ sinh công trình, an ninh trật tự trong khu vực, cung cấp trang thiết bị lao động gồm giàn giáo, xe nâng, toàn bộ máy móc và trang thiết bị khác phục vụ thi công hạng mục công trình, có trách nhiệm tập huấn về an toàn vệ sinh lao động, trang bị đẩy đủ các thiết bị bảo hộ an toàn lao động cho người lao động và tự chịu trách nhiệm về an toàn lao động trong quá trình thi công".

Tôi đánh giá ông Q giống như là nhà thầu phụ (của nhà thầy phụ M2). Nhà thầu phụ phải có trách nhiệm đảm bảo an toàn lao động cho người lao động. Nhưng tòa phán: Theo các chứng cứ thu thập, ông Q chỉ là cá nhân, NLĐ bình thường, không phải pháp nhân và không có giấy phép hoạt động dịch vụ cho thuê/cung ứng nhân lực. Việc công ty ký hợp đồng giao toàn bộ nghĩa vụ an toàn, tuyển dụng cho một cá nhân không đủ điều kiện pháp lý là vô hiệu theo Điều 117 và Điều 408 Bộ luật Dân sự.

Chốt lại ở đây, khi kí hợp đồng cộng tác viên, có thể tòa sẽ phán là hợp đồng không đủ điều kiện để phát sinh hiệu lực.

Với bản án này tôi có thắc mắc: Trong trường hợp nếu ông Q đăng kí hộ kinh doanh với lĩnh vực nhà thầu phụ (thi công), nội dung hợp đồng không phải như trên (cung ứng nhân lực, an toàn lao động...) mà chỉ đơn giản là "thực hiện thi công hoàn thiện hạng mục S chống chảy và sơn phủ hệ 45, 60, 90, 120 phút cột, kéo và ống gió tại công trình thi công Nhà máy sản xuất bao bì chất lượng cao C1", thì liệu ông Q có phải chịu trách nhiệm cho tai nạn lao động này hay không?

Lần theo bản án, tôi thấy ông Q cũng phải chịu trách nhiệm. Nhưng tòa không ra phán quyết cho việc này.

Tiếp đến, trong bản án tòa nói ông Q là người lao động của công ty M2 nhưng không thấy có ghi căn cứ nào ngoài lời khai của ông Q. Cho nên chúng ta cũng chưa thể kết luận rằng tòa ra quyết định hợp đồng giao khoán, công tác viên là hợp đồng lao động.

Cuối cùng trước khi dừng bài, có 1 số anh chị lấy bản án lao động này ra để làm dẫn chứng hợp đồng giao khoán, cộng tác viên dù có được kí thì vẫn là hợp đồng lao động là không đúng. Bản án nên được dùng làm minh chứng cho việc không kí hợp đồng lao động thì vẫn là hợp đồng lao động hoặc hợp đồng giao khoán, cộng tác viên có thể không có hiệu lực.

Nguyễn Hùng Cường