Nếu bạn quan tâm tới quản trị nhân sự và giới trẻ, bạn hẳn sẽ đọc mấy bài viết có tinh thần như này: “Hồi trước nhiều chuyện công sở toxic được kể kiểu tự hào lắm. Sếp chửi giữa phòng thì gọi là “để em trưởng thành”, OT tới 11h thì bảo “tuổi trẻ phải cống hiến”, đồng nghiệp bắt nạt nhau thì nói “môi trường nào cũng vậy thôi”.
Ủa?
Nhiều người trẻ bây giờ bắt đầu nói “không” với mấy chuyện đó không phải vì họ lười hay yếu. Chỉ là họ nhận ra công việc là một phần cuộc sống, chứ không phải trại huấn luyện tinh thần.
Điều buồn cười là hễ ai đòi tan làm đúng giờ, đòi lương đúng với công sức, đòi được tôn trọng thì lập tức bị gắn mác “Gen Z khó chiều”, “không chịu được áp lực”. Trong khi thứ họ đòi thật ra rất cơ bản: đừng quát nhân viên như con, đừng bắt OT như nghĩa vụ quân sự và đừng biến trauma công sở thành văn hoá công ty nữa.” – Nguồn Fanpgae Ủa em.

Công ty tôi cũng có tình huống khá tương tự. Cụ thể là trường đại học – nơi tôi thỉnh giảng – có cử 1 số sinh viên đến thực tập. Do là giảng viên của trường và cũng muốn tạo điều kiện cho các bạn nên tôi có đưa ra chính sách: Các bạn đến, công ty trả cho mỗi bạn 20k/1h. Nếu đến cả ngày thì công ty mời thêm bữa cơm trị giá 30k/ bữa. Về công việc, các bạn chỉ cần đến rồi hỗ trợ các bạn trong công ty. Các bạn sẽ được đào tạo (bao gồm cả đào tạo tập trung và cầm tay chỉ việc) đúng chuyên môn. Không có KPI, không áp lực. Ví dụ các bạn marketing thì được hướng dẫn sử dụng AI viết content, làm ảnh rồi up lên mạng. Công ty cũng không ép các bạn tăng ca, cứ đúng giờ đến, hết giờ về. Xét về tổng chi phí, mỗi tháng tôi phải trả 1 số tiền tương đương với 1 bạn nhân viên (mới ra trường) – khoảng 10 triệu (thời điểm 2025). Với công ty nhỏ, số tiền này cũng đáng suy nghĩ. Trên góc độ đầu tư, so sánh số tiền thu về so với tiền bỏ ra, tôi đánh giá là lỗ. Nếu các bạn coi đây là một cơ hội vừa có tiền, vừa được học để lên kinh nghiệm thì tốt cho các bạn. Nhưng không! Các bạn chỉ làm việc (dùng Ai viết content, làm ảnh rồi up lên mạng) trong thời gian thực tập tại công ty, hết giờ là các bạn không làm. Đỉnh điểm, có lần, tôi trả thu nhập các bạn chậm 1 – 2 ngày. Các bạn đã cử ra 1 người đại diện nhắn tin với đại ý yêu cầu tôi trả tiền để các bạn còn có kế hoạch.

Bạn có thấy hành vi của các bạn thực tập công ty tôi, giống như nội dung ở đầu không? Sau khi trả phụ cấp cho các bạn, tôi cũng dần bảo các bạn không lên thực tập nữa.

Dĩ nhiên vẫn có mảng công việc, có bạn trẻ sẵn sàng tận dụng cơ hội. Tôi từng đọc bài thấy trong mảng luật sư, các bạn phải thực tập mức lương khoảng 3 triệu/ tháng trong văn phòng luật để lấy tấm bằng luật sư. Nhưng tôi đánh giá việc này dần dần sẽ ít đi.

Qua 2 câu chuyện ở trên, bạn có thấy xu hướng tâm lý “bóc bánh trả tiền” thời điểm hiện nay?

Để lý giải cho vấn đề này, đầu tiên, chúng ta cùng tìm hiểu về các nghiên cứu tâm lý. Có 2 nghiên cứu mà tôi từng đọc:
- Theo nghiên cứu tâm lý (nguồn sách Lẽ phải của phi lý trí – Dan Ariely): Nhân viên sẽ coi công ty như nơi trao đổi nếu như tất cả các khoản thu nhập bị quy đổi ra thành tiền, dẫn tới họ không gắn kết với tổ chức.
- Thuyết 2 yếu tố của Herzberg nhận định: Nhân viên bất mãn khi các yếu tố vật chất không đủ. Nhân viên nỗi lực khi có nhiều yếu tố tinh thần.
Dựa vào 2 nghiên cứu trên, theo tôi, hiện tượng “bóc bánh trả tiền” không phải là điều mới có. Đây là điều bình thường. Ở ví dụ của tôi, trước khi đi làm, các bạn sinh viên rất hào hứng và tôi thấy có làm việc ngoài giờ. Tuy nhiên hành vi nỗ lực này biến mất khi các bạn đi làm (vì đã quy đổi giờ làm việc ra thành tiền).

Từ điều bình thường “bóc bánh trả tiền”, chúng ta gắn với bối cảnh thời đại hiện nay và thế hệ:
- Thế hệ 7x: Sống qua giai đoạn kinh tế khó khăn bao cấp đến mở cửa rồi hội nhập và vươn mình; nơi cung cấp việc làm chủ yếu là hợp tác xã + cơ quan nhà nước với quan điểm việc làm trọn đời (cứ đến làm hết việc, đến ngày nhận lương); hiếm có cơ hội việc làm; thời trẻ thiếu thốn; tiếp cận thông tin internet vào khoảng năm 25 tuổi; hiện đang trong giai đoạn về hưu.
- Thế hệ 8x: Sống từ giai đoạn mở cửa đến hội nhập và bước vào giai đoạn vươn mình; nơi cung cấp việc làm phần nhiều là cơ quan và công ty nhà nước với quan điểm việc làm trọn đời nhưng các công ty tư nhân bắt đầu nổi lên nhiều dẫn tới cơ hội việc làm nhiều hơn (quan điểm việc làm theo thời gian, bắt đầu đo đếm hiệu quả công việc); thời trẻ bớt thiếu thốn và có cái ăn; tiếp cận thông tin internet vào khoảng năm 20 tuổi; cơ hội công việc nhiều lên nhưng không thừa thãi; hiện đang bước và giai đoạn làm chủ sân khấu công việc.
- Thế hệ 9x: Sống từ giai đoạn hội nhập đến giai đoạn vươn mình; nơi cung cấp việc làm phần nhiều là các công ty tư nhân và FDI (với quan điểm việc làm hữu hạn, có kpi đo đếm); thời trẻ không thiếu thốn, có cái ăn đầy đủ; tiếp cận thông tin internet vào khoảng năm 15 tuổi; cơ hội việc làm nhiều, làm tự do dễ dàng; đã đi làm được nhiều năm, có gia đình và bắt đầu bước đến giai đoạn làm quản lý của doanh nghiệp.
- Thế hệ 10x: Sống trong giai đoạn vươn mình; nơi cung cấp việc làm phần nhiều là các công ty tư nhân và FDI (với quan điểm việc làm hữu hạn, có kpi đo đếm); không thiếu việc - cơ hội việc làm nhiều, các công việc làm tự do nhiều (bao gồm cả những công việc từ nước ngoài); tuổi thơ đầy đủ; tiếp cận thông tin internet vào khoảng năm 10 tuổi; bắt đầu đi làm.

Đoạn tổng kết trên là do tôi tự chiêm nghiệm dựa trên trải nghiệm bản thân.

Nhìn vào đoạn tôi tổng kết về 10x, hẳn bạn sẽ đồng tình với tôi là xã hội hiện tại có đặc điểm: Nơi cung cấp việc làm phần nhiều là các công ty tư nhân và doanh nghiệp FDI, không thiếu việc (bao gồm cả làm tự do). Trong các doanh nghiệp: 7x đang chờ về hưu, 8x sẽ đóng vai trò lãnh đạo hoặc chuyên gia, 9x đóng vai trò như là các quản lý hoặc chuyên viên có kinh nghiệm còn 10x thì bắt đầu vào làm việc. Người lao động giờ không thiếu thốn, khó khăn như trước. Chính vì thế, quan điểm “việc làm hữu hạn, công việc phải được đo đếm, bóc bánh trả tiền” ngày càng rõ ràng và trở thành 1 xu hướng tất yếu. Xu hướng này không chỉ ở trong khối tư nhân mà còn lan cả ra khối nhà nước (doanh nghiệp nhà nước, đơn vị sự nghiệp…).

Do đó, thay vì cưỡng lại xu hướng bằng các bài truyền thông đạo đức “tuổi trẻ phải cống hiến”, tôi nghĩ chúng ta nên thuận theo tư duy “bóc bánh trả tiền”. Tức là chúng ta (các doanh nghiệp) không cần phải tạo cơ hội cho ai và cũng không cần phải đào tạo khi nhân viên mới vào công ty, không coi việc đào tạo là nghĩa vụ của doanh nghiệp. Doanh nghiệp là nơi mua sức lao động, không phải là nơi ban ơn cho nhân viên. Người lao động bán cái gì thì doanh nghiệp trả tiền cho cái đó. Việc làm cho nhân viên là hữu hạn thời gian. Người lao động “bóc bánh”, doanh nghiệp “trả tiền”.

Từ quan điểm và tư duy “bóc bánh” ở trên, doanh nghiệp nên xây dựng một hệ thống quản trị hiệu suất với KPI là lõi. Cụ thể hơn, các doanh nghiệp nên có các công việc với các thước đo và chỉ tiêu rõ ràng (KPI – Key Performance Indicators). Các chỉ tiêu này có thể định lượng và tương đương với số tiền nhân viên nhận được. Khi nhân viên mới vào nhận việc, chúng ta sẽ giao việc và giao luôn cả KPI tương ứng với số tiền thu nhập của họ. Nếu họ làm đạt KPI thì nhận đủ tiền. Nếu họ làm thấp hơn thì doanh nghiệp dừng hợp tác. Làm như này, quản trị sẽ dựa trên dữ liệu, bớt phụ thuộc vào cảm xúc và tình cảm.

Ví dụ dưới đây là thẻ KPI gắn với vị trí kế toán:

Nếu một ai đó muốn làm vị trí kế toán và nhận lương 10 triệu, ít nhất hãy hoàn thành các KPI tương tứng với số tiền đó.

Nguyễn Hùng Cường

Đọc đến đây, hẳn bạn sẽ quan tâm tới:
- Cách làm KPI nhanh, hãy đọc bài: "Xây dựng KPI tắt như thế nào cho nhanh?"
- Cách xác định chỉ tiêu KPI với tương ứng với thu nhập: "Định mức lao động và 4 cách xác định các chỉ tiêu KPI"