Thế hệ chúng tôi, cơ hội thường đến sau giờ hành chính và khủng hoảng

Thực ra tôi hầu như không quan tâm lắm tới những bài viết đòi OT trên mạng. Có lẽ vì nó không thuộc về thế giới công việc mà tôi đã sống hơn hai mươi năm nay. Sáng thứ hai nào mở Facebook ra cũng thấy những cuộc tranh luận quen thuộc. Nào là “đúng 6 giờ phải tắt máy”. Nào là “không trả OT thì đừng gọi sau giờ làm”. Nào là “công ty trả lương 8 tiếng không có quyền mua đứt 24 tiếng”. Đọc xong tôi thấy cũng đúng. Chỉ là nó thuộc về một thế giới khác.

Từ ngày đi làm tới giờ tôi chưa từng nhận một đồng OT nào. Nghĩ lại cũng lạ. Bạn bè quanh tôi hầu như cũng vậy. Từ hồi còn làm nhân viên marketing cho tới lúc làm này làm nọ hay kinh doanh riêng. Không ai nhắc tới OT. Không phải vì công ty bóc lột. Mà vì chúng tôi bước vào một cuộc chơi khác ngay từ đầu.

Sáng thứ hai đi làm. Khách hàng đang chờ báo giá. Nhà máy đang chờ quyết định. Doanh số tháng này đang thiếu. Chiến dịch đang chạy. Đối tác đang thúc. Dòng tiền đang căng. Trong thế giới đó, chẳng ai hỏi bạn online lúc mấy giờ. Người ta hỏi kết quả.

Tôi nhớ có lần công ty chuyển về một chị HR rất giỏi quản lý lao động sản xuất. Chị nhìn thấy nhân viên kinh doanh trả lời khách lúc 10 giờ tối thì sốc. Nhìn thấy trưởng phòng đi du lịch vẫn mở laptop thì sốc hơn. Nhìn thấy quản lý đang ăn cưới vẫn nghe điện thoại khách hàng thì gần như không hiểu nổi.

Một bạn trong nhóm tôi còn cười bảo: “Sếp em lịch sự lắm anh ạ.” Tôi hỏi sao. Bạn bảo: “Sếp toàn gọi lúc đêm rồi mở đầu bằng câu xin lỗi em nhé, biết giờ này làm phiền…” Rồi sau đó nói việc thêm hai mươi phút. Cả phòng cười. Bởi chẳng ai nghĩ mình đang làm OT. Đó chỉ là công việc.

Nhiều người nghĩ người ta làm vậy vì tiền. Không hẳn. Nếu vì tiền thì đã không có chuyện một người bỏ mức lương 35 triệu hay 40 triệu để nghỉ việc. Thứ làm con người mệt nhất đôi khi không phải số giờ làm việc. Mà là cảm giác công việc đã chiếm hết cuộc đời mình, mà đúng hơn là cảm giác công việc đó không phải cuộc đời mình.

Nhưng nhìn từ phía doanh nghiệp cũng không hoàn toàn đơn giản. Nhân viên thấy mình đang trả lời tin nhắn lúc 11 giờ đêm. Doanh nghiệp thấy hợp đồng vài tỷ đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Nhân viên thấy cuối tuần vẫn mở laptop. Doanh nghiệp thấy vài chục con người đang chờ lương vào cuối tháng. Ai cũng có lý của mình. Doanh nghiệp mua kết quả nhưng bị ràng buộc bởi luật lao động, còn lao động thì bị kỳ vọng bởi mong muốn của riêng mình kết hợp với thông tin cóp nhặt có tính thời đại.

Điều thú vị là phần lớn những người tôi quen không giàu lên nhờ OT. Họ giàu lên nhờ trách nhiệm. Thứ được trả tiền không phải thời gian. Mà là khả năng giải quyết vấn đề. Không ai hỏi CEO làm bao nhiêu tiếng. Người ta hỏi lợi nhuận. Không ai hỏi giám đốc kinh doanh check mail lúc mấy giờ. Người ta hỏi doanh số. Không ai hỏi chủ doanh nghiệp ngủ mấy tiếng. Người ta hỏi cuối tháng có trả nổi lương không.

Đến tuổi này tôi nhận ra tranh cãi về OT thực ra không phải tranh cãi về tiền. Mà là tranh cãi về kỳ vọng. Một bên nghĩ mình đang bán 8 tiếng mỗi ngày. Một bên nghĩ mình đang nhận trách nhiệm cho một kết quả. Cả hai đều đúng. Chỉ là đang đứng ở hai đầu khác nhau của thị trường lao động. Thắc mắc cái này hay của mấy bạn trẻ nghe quá nhiều sảng văn Trung Quốc về chuyện nghỉ việc thì công ty rắc rối to chả hạn.

Và có lẽ điều quan trọng nhất là phải chọn đúng cuộc chơi. Nếu muốn một công việc gọn gàng từ 9 giờ sáng đến 6 giờ chiều thì không có gì sai cả. Nếu muốn một sự nghiệp mà điện thoại có thể reo bất cứ lúc nào thì cũng không có gì sai cả. Sai duy nhất là bước vào cuộc chơi này nhưng lại mong nó vận hành theo luật của cuộc chơi khác.

Sáng thứ hai, ngồi uống cà phê và đọc những tranh luận đó, tôi chợt nghĩ có lẽ hạnh phúc không nằm ở việc có OT hay không. Mà nằm ở việc mình hiểu rõ mình đang đánh đổi điều gì.

Bởi đến một độ tuổi nào đó, người ta không còn bán thời gian nữa. Người ta bán kinh nghiệm. Bán uy tín. Bán khả năng xử lý vấn đề. Và đôi khi, bán cả những buổi tối của mình.

Nghe không lãng mạn lắm. Nhưng đó là thế giới mà tôi đã sống suốt hơn hai mươi năm qua. Mà nghĩ kỹ thì cũng chẳng có gì đáng tự hào cả. Nó chỉ là lựa chọn của một thế hệ.

Một thế hệ lớn lên trong thời điện thoại reo là nghe, sếp gọi là chạy, khách hàng nhắn là trả lời. Một thế hệ được dạy rằng cơ hội thường đến sau giờ hành chính và khủng hoảng thì không bao giờ xem lịch làm việc.

Cho nên đến tận bây giờ, nhiều người trong chúng tôi vẫn mang laptop đi nghỉ lễ, vẫn trả lời khách hàng trong quán nhậu, vẫn check email trước khi ngủ và mở điện thoại ngay khi vừa thức dậy. Đôi khi đó là trách nhiệm.Đôi khi đó là thói quen. Và đôi khi, cũng là cái giá phải trả cho những gì mình có hôm nay. Thực ra ta không thể vừa work life balance vừa muốn giá nhà vừa sức mua được, điều đó ở Bhutan cũng không có, nhưng không sao, khá nhiều dự án nhà thuê vừa khởi công hôm qua.

“Người ta thường hỏi tôi làm sao để có vị trí này, thu nhập kia. Ít ai hỏi đã bỏ lỡ bao nhiêu bữa cơm tối để đổi lấy nó.”

Kiên Vũ