Người lao động cao tuổi quay lại lao động: Ký hợp đồng gì? Có phải đóng BHXH không?

Trong bối cảnh dân số đang già hóa và doanh nghiệp ngày càng có nhu cầu giữ lại nhân sự giàu kinh nghiệm, việc sử dụng người lao động cao tuổi không còn là câu chuyện hiếm gặp. Nhiều doanh nghiệp tiếp tục hợp tác với kế toán trưởng, giám đốc điều hành, chuyên gia kỹ thuật hoặc cố vấn sau khi họ đã đến tuổi nghỉ hưu. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm đối tượng khiến không ít HR và C&B lúng túng khi xác định loại hợp đồng cần ký và nghĩa vụ tham gia BHXH.

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang hiểu rằng chỉ cần người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu thì sẽ không còn thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Đây là quan điểm chưa chính xác và có thể dẫn đến rủi ro bị truy thu BHXH trong tương lai.

Đến tuổi nghỉ hưu chưa chắc đã được miễn đóng BHXH

Điểm đầu tiên HR cần phân biệt là khái niệm "đủ tuổi nghỉ hưu" và "đang hưởng lương hưu" hoàn toàn không giống nhau.

Theo Điều 169 Bộ luật Lao động 2019:

"Người lao động bảo đảm điều kiện về thời gian đóng bảo hiểm xã hội theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội được hưởng lương hưu khi đủ tuổi nghỉ hưu."

Quy định này cho thấy việc đủ tuổi nghỉ hưu chỉ là một trong các điều kiện để hưởng lương hưu. Trên thực tế, nhiều người lao động đã đủ tuổi nhưng chưa đủ số năm đóng BHXH hoặc chưa thực hiện thủ tục hưởng chế độ hưu trí.

Đối với trường hợp này, khoản 1 Điều 2 Luật BHXH 2014 quy định:

"Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 03 tháng đến dưới 12 tháng; người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới 03 tháng thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc."

Như vậy, nếu người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng chưa hưởng lương hưu và vẫn làm việc theo HĐLĐ thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc thì doanh nghiệp vẫn phải đóng BHXH theo quy định. Việc tự ý dừng đóng BHXH chỉ vì người lao động đã quá tuổi nghỉ hưu là cách hiểu sai pháp luật.

Người đang hưởng lương hưu có phải tham gia BHXH không?

Khác với trường hợp trên, người lao động đã được cơ quan BHXH giải quyết chế độ hưu trí và đang hưởng lương hưu hàng tháng sẽ không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

Khoản 9 Điều 123 Luật BHXH 2014 quy định:

"Người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hằng tháng theo quy định của Chính phủ trước ngày 01 tháng 01 năm 1995 thì không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc."

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 168 Bộ luật Lao động 2019 quy định:

"Đối với người lao động không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp thì ngoài việc trả lương theo công việc, người sử dụng lao động có trách nhiệm chi trả thêm cùng lúc với kỳ trả lương của người lao động một khoản tiền cho người lao động tương đương với mức người sử dụng lao động đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp."

Điều này có nghĩa doanh nghiệp hoàn toàn có thể ký HĐLĐ với người đang hưởng lương hưu. Tuy nhiên, doanh nghiệp sẽ không thực hiện đóng BHXH bắt buộc, BHYT và BHTN cho người lao động mà thay vào đó phải chi trả thêm một khoản tiền tương ứng cùng kỳ lương theo quy định.

Người lao động cao tuổi được ký loại hợp đồng nào?

Nhiều HR lo ngại rằng lao động cao tuổi chỉ có thể ký hợp đồng ngắn hạn hoặc hợp đồng dịch vụ. Tuy nhiên, pháp luật lao động lại có cơ chế khá linh hoạt cho nhóm đối tượng này.

Khoản 1 Điều 149 Bộ luật Lao động 2019 quy định:

"Khi có nhu cầu, người sử dụng lao động có thể thỏa thuận với người lao động cao tuổi có đủ sức khỏe để kéo dài thời hạn hợp đồng lao động hoặc giao kết nhiều lần hợp đồng lao động xác định thời hạn."

Đây là một ngoại lệ đáng chú ý. Trong khi lao động thông thường bị giới hạn số lần ký HĐLĐ xác định thời hạn, thì đối với lao động cao tuổi, doanh nghiệp được phép ký nhiều lần HĐLĐ xác định thời hạn nếu hai bên vẫn có nhu cầu hợp tác.

Có nên ký HĐDV thay cho HĐLĐ?

Đây là sai lầm phổ biến nhất trong thực tế.

Nhiều doanh nghiệp cho rằng nếu người lao động đã nghỉ hưu thì chỉ cần ký HĐDV hoặc hợp đồng tư vấn để tránh các thủ tục liên quan đến lao động và BHXH. Tuy nhiên, Điều 13 Bộ luật Lao động 2019 quy định:

"Trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì được coi là hợp đồng lao động."

Nói cách khác, cơ quan quản lý sẽ xem xét bản chất của mối quan hệ thay vì tên gọi của hợp đồng. Nếu người lao động cao tuổi làm việc thường xuyên, có thời gian làm việc cố định, chịu sự phân công công việc và nhận lương định kỳ thì dù hợp đồng được đặt tên là "HĐDV" hay "Hợp đồng tư vấn", vẫn có khả năng bị xác định là HĐLĐ.

Tóm lại, khi sử dụng lao động cao tuổi, doanh nghiệp cần xác định chính xác người lao động đã hưởng lương hưu hay chưa trước khi quyết định nghĩa vụ BHXH và loại hợp đồng phù hợp. Chỉ một sự nhầm lẫn giữa hai nhóm đối tượng này cũng có thể dẫn đến việc đóng thiếu BHXH, ký sai loại hợp đồng hoặc phát sinh rủi ro truy thu nhiều năm sau.